EKO-AHİT (EMANET AHİDİ) / Ahmet Cemal CAN

BEĞENDİM

ABONE OL

News

EKO-AHİT (EMANET AHİDİ):
İSLAM FIKHI, ÇEVRE AHLAKI VE GELENEKSEL DÜŞÜNCE BAĞLAMINDA BİR DEĞERLENDİRME
Özet:
Bu çalışma, modern çevre ve tarım krizlerine İslam düşüncesi içerisinden geliştirilen “Eko-Ahit (Emanet
Ahdi)” yaklaşımını fıkhî, ahlaki ve geleneksel boyutlarıyla ele almaktadır. Makalede Kur’an ayetleri, sahih
hadisler ve usûl-i fıkıh ilkeleri çerçevesinde insanın yeryüzüyle ilişkisi “emanet” kavramı üzerinden
temellendirilmiştir.

Ayrıca Sünni, Alevi–Bektaşi ve tasavvufi geleneklerde doğa ve üretim ahlakına dair ortak
ilkeler ortaya konulmuştur. Çalışma, Eko-Ahit yaklaşımının bid‘at değil; maslahata dayalı, mezhep üstü ve
çağdaş çevre sorunlarına yönelik meşru bir fıkhî cevap olduğunu savunmaktadır.
Anahtar Kelimeler:
Emanet, çevre ahlakı, İslam fıkhı, tarım etiği, Alevi–Bektaşi geleneği, tasavvuf
1. Giriş
Sanayileşme ve modern tarım teknikleri, verim artışı sağlamakla birlikte toprağın biyolojik yapısının
bozulması, su kaynaklarının kirlenmesi ve gıda güvenliğinin zayıflaması gibi ciddi sorunları da beraberinde
getirmiştir. Bu durum, yalnızca teknik değil aynı zamanda ahlaki ve hukuki bir krize işaret etmektedir. İslam
düşüncesinde insan–doğa ilişkisi salt fayda eksenli değil; sorumluluk ve emanet bilinci üzerine kuruludur. Bu
bağlamda geliştirilen Eko-Ahit (Emanet Ahdi), çevre ve tarım meselesine dinî-fıkhî bir perspektif sunmayı
amaçlamaktadır.
2. Emanet Kavramı ve Fıkhî Temeller
Kur’an’da emanet kavramı, insanın yeryüzündeki konumunu tanımlayan temel ilkelerden biridir:
“Biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten çekindiler; onu insan yüklendi.”
(Ahzâb, 33/72)
Klasik fıkıh literatüründe emanet, korunması zorunlu olan ve aslına zarar verilmeden iade edilmesi gereken
değer anlamına gelir (İbn Âbidîn, Reddü’l-Muhtâr). Bu çerçevede toprak, su ve tohum; insanın mutlak mülkü
değil, emanet mal hükmündedir. Emanete zarar vermek ise fıkhen haram kabul edilmiştir.
3. Fesad Yasağı ve Çevresel Tahribat
Kur’an’da yeryüzünde fesadın yasaklanması, çevre hukukuna dair temel bir ilke sunar:
“Yeryüzünde bozgunculuk yapmayın.”
(Bakara, 2/60; A‘râf, 7/56)
Usûl-i fıkıh açısından fesad, doğal düzenin bozulması anlamına gelir. Toprağın canlılığını yok eden kimyasal
girdiler, suyu kirleten uygulamalar ve ekosistemi geri dönüşsüz biçimde tahrip eden üretim biçimleri bu
kapsamda değerlendirilir. Şâtıbî’ye göre, maslahatı yok eden her uygulama şer‘an geçersizdir (el-Muvâfakât).
4. Zararın Giderilmesi İlkesi (La Darar)
Hz. Peygamber’in şu hadisi İslam hukukunda temel kaidelerden biridir:
“Zarar vermek de zarara zararla karşılık vermek de yoktur.”
(İbn Mâce, Ahkâm, 17)
Bu ilke, bireysel fayda uğruna toplumsal ve çevresel zarara yol açan uygulamaların meşru olmadığını ortaya
koyar. Tarımda kullanılan ve uzun vadede insan sağlığına, toprağa ve suya zarar veren girdilerin terk edilmesi,
bu kaidenin doğal bir sonucudur.
5. İsraf, Su ve Nesiller Arası Hak
Kur’an’da israf açıkça yasaklanmıştır:
“Yiyin, için fakat israf etmeyin.”
(A‘râf, 7/31)
Ayrıca Hz. Peygamber’in akan bir nehir kenarında bile su israfını yasaklaması (İbn Mâce, Tahâret), doğal
kaynakların korunmasının ahlaki ve fıkhî bir yükümlülük olduğunu göstermektedir. Usûl-i fıkıhta maslahât-ı
âmme ilkesi, yalnızca bugünkü toplumun değil, gelecek nesillerin de haklarını kapsar. Bu nedenle toprağı
gelecek kuşaklar için yaşanamaz hâle getiren üretim biçimleri meşru kabul edilemez.
6. Alevi–Bektaşi, Sünni ve Tasavvufi Geleneklerde Ortak Zemin.
İslam düşünce geleneği içinde farklı yorumlar bulunmakla birlikte, çevre ve üretim ahlakı konusunda güçlü bir
ortak zemin mevcuttur.
 Sünni gelenek: Helal lokma, kul hakkı ve israf yasağı
 Alevi–Bektaşi geleneği: “Eline, beline, diline sahip ol”, rızalık ve can birliği
 Tasavvuf: Yaratılanı Yaradan’dan ötürü sevme, hizmet ve tevazu
Bu üç yaklaşımda da insanın doğa üzerindeki tahakkümü değil, uyum ve sorumluluğu vurgulanır. Eko-Ahit,
bu ortak zemini çağdaş bir çevre etiği çerçevesinde yeniden ifade etmektedir.
7. Sonuç:
Eko-Ahit (Emanet Ahdi), İslam fıkhı ve ahlak düşüncesiyle uyumlu, mezhep üstü bir çevre ve tarım etiği
sunmaktadır. Bu yaklaşım, modern çevre krizlerine karşı geliştirilen romantik veya ideolojik bir söylem değil;
ayet, hadis ve usûl ilkelerine dayanan meşru bir fıkhî cevaptır. Toprağı, suyu ve tohumu emanet olarak gören
bu anlayış, sürdürülebilir tarımı ahlaki bir sorumluluk hâline getirmektedir.
Kaynakça:
 Kur’an-ı Kerim
 İbn Mâce, Sünen, Kahire
 Buhârî, el-Câmi‘u’s-Sahîh
 Şâtıbî, el-Muvâfakât fî Usûli’ş-Şerîa, Beyrut
 Gazâlî, el-Mustasfâ, Kahire
 İbn Âbidîn, Reddü’l-Muhtâr, Beyrut
 Nasr, S. H., İslam ve Çevre, İstanbul
 Foltz, R., Islam and Ecology, Harvard University Press